Artikel door Sam Stellingwerf

Vleeseter of vegan, spierbundel of wereldverbeteraar. In de topsport lijkt het soms alsof je moet kiezen. Maar is dat zo? Kun je pieken op het hoogste niveau zonder een grote ecologische voetafdruk achter te laten? Of moet je voor een medaille soms concessies doen die wringen met duurzaamheid?

Zowel voor topsporters Anne Luijten als Tristan Bangma speelt voedsel een essentiële rol. Voor hun werk is het functioneren van hun lichaam uitermate belangrijk, waardoor goede voeding een topprioriteit is. Maar hoe combineer je dit met een duurzaam leef- en voedingspatroon? Beide sporters worstelen daarmee.

‘Uiteindelijk is het hele team met de trein gegaan’

Volgens de atleten kun je om sommige klimaatonvriendelijke praktijken simpelweg niet heen, zoals het vliegen naar het WK in Tokio of een ander sportevenement. De sporters praten steeds meer met hun collega’s over hoe ze rekening kunnen houden met het klimaat, zoals in hun jaarplanning. Anne ontving bijvoorbeeld een uitnodiging voor een wedstrijd in London. Ze wilde hier niet heen vliegen. ‘Heel leuk zei ik, maar dan moeten jullie wel mijn treinticket betalen.’ De organisatie had daar niet aan gedacht. Toch ging uiteindelijk het hele team wel met de trein.

Niet alleen reizen leidt tot dilemma’s, ook voedsel. Tristan vindt het vreselijk om eten weg te gooien. Hij houdt er zoveel mogelijk rekening mee altijd alles op te maken en niks weg te gooien, maar soms lukt dit niet omdat het eten dan niet in zijn voedingspatroon past.

‘Off-season durf ik wat meer risico te nemen. ’ Maar voor belangrijke wedstrijden niet. ‘Ook al heeft datgene wat goed is voor mijn topprestatie en minder goed voor het klimaat maar 0,1 procent invloed, ga ik voor mijn topprestatie. ’ Ook Anne geeft aan: ’Als topsporter tellen alle procentjes. Om topresultaten te behalen moet je het onderste uit de kan halen, op meerdere vlakken. Zo ook op het gebied van voeding.'

‘Wij besteden ons geld aan biologisch eten in plaats van goede doelen’

Wel geeft Anne aan op het gebied van consumentengedrag al een klimaatvriendelijke keuze te maken. Eerder vond ze biologisch veel te duur, nu denkt ze hier anders over. Van haar man leerde ze de volgende vergelijking. ‘Sommige mensen geven veel geld uit aan goede doelen. Wij geven ons geld uit om een goede consument te zijn. ’ Dit inspireerde Anne om in de winkel bewuste keuzes te maken. Hiermee steunt ze de aarde en het klimaat, net zoals je doet bij het doneren aan een goed doel.

Misvattingen over voeding

Volgens voedingskundige Peter Res is het echt een misvatting dat je concessies moet maken tussen duurzaam eten en topprestaties leveren. Het EAT Lancet menu is klimaatvriendelijk en bovendien kan het je prestaties zelfs verbeteren. Het voedingspatroon bestaat uit ongeveer tachtig procent plantaardig en twintig procent dierlijke voeding.

EAT Lancet is voortgekomen uit een wereldwijde samenwerking van onderzoeken, geleid door Harvard en gepubliceerd door de Lancet. Het onderzoek is één van de meest geciteerde onderzoeken. Vrijdag 14 november lanceerde Peter met collega Dirk Verbraak ‘TOP-bord’ (‘The Athletes Plate Optimised for the Planet’). ‘Mijn doelstellingen en de doelstellingen van EAT Lancet komen redelijk overeen. Maar het verschil is dat EAT Lancet zich richt op 'normale’ mensen en het Top-bord is voor topsporters.

‘Dit is zelfs prestatie verbeterend’

TOP-bord is dus een klimaatvriendelijk voedingspatroon. Peter beschrijft zo’n voedingspatroon graag met het woord ‘climavore’ ‘Wij hebben gekeken of dit ook in de sport kan? En ja dat kan zeker! Als je het goed doet kan het honderd procent. Het is zelfs prestatie verbeterend, voor duursporten.’

Vegetarisch voedingspatroon'

‘In het begin van mijn carrière dacht ik dat ik echt vlees nodig had’, aldus Tristan. Sinds 2016 ging Tristan al minderen naar 2 à 3 dagen in de week vlees. In 2020 stapte hij helemaal over naar een vegetarisch voedingspatroon, dus geen vlees en geen vis.

'Vega voelde heel goed!'

‘Tristan had destijds het gevoel energie kwijt te raken. Hij kwam niet goed uit de lage energie en ging met een voedingskundige aan de slag. Met diegene besloot hij om over te stappen naar een vegetarisch voedingspatroon. ‘Dat voelde heel goed!’ Er is niet gekozen voor een veganistisch voedingspatroon, omdat het dan toch te moeilijk zou worden voor Tristan. Het uitzoeken was niet het grootste struikelblok, dat was het binnenkrijgen van de juiste voedingsstoffen. ‘Eiwitten vind ik hierbij een grote uitdaging, ik eet graag veel zuivel en eieren. Dit is mijn basis.’

Volgens Tristan is een vegetarische voedingspatroon soms ook praktisch. In bepaalde landen is vlees eten als topsporter een risico. Bijvoorbeeld voor dopingtests. De gegevens kunnen er dan niet kloppend uit komen. Dit gebeurt niet of minder snel als je geen vlees eet. In Nederland is dit geen probleem, maar als je bijvoorbeeld in Zuid-Amerika of Azië bent kan het heel tricky zijn.’

Een nieuw voedingspatroon

TOP-bord geeft een visuele presentatie (zie onderstaand afbeelding) van wat er op je bord kan komen te liggen als je een klimaatvriendelijk voedingspatroon nastreeft. Er zijn drie varianten: licht, gemiddeld en zwaar. Iedereen kan het lichte bord als voorbeeld gebruiken voor zijn voedingspatroon, ook als je geen topsporter bent.’

‘Het climavore voedingspatroon kan helemaal plantaardig’

Het ‘climavore’ voedingspatroon kan helemaal plantaardig, alleen moet je dan in volume iets meer eten. Bovendien let je niet alleen op minder vlees, vis en zuivel. Ook neemt het voedingspatroon de impact op het klimaat van productie mee. Chocolade heeft bijvoorbeeld een grote impact door de kap van het regenwoud voor cacaoplantages.

‘Ik heb geen hele kip of hamburger nodig’

Anne is nu nog niet volledig vegetarisch. Ze eet ongeveer twee keer per week vlees om ijzers en vitamine B12 binnen te krijgen. Wanneer Anne vlees of vis eet, consumeert ze alleen wat ze nodig heeft. ‘Per maaltijd heb ik ongeveer 20 gram eiwit nodig. Ik heb dan dus geen hele kip of hele hamburger nodig. Met een klein beetje heb ik ookal voldoende.’ Ook qua vitamine B12 en bijvoorbeeld ijzer.

Anne probeerde eens de dierlijke producten te vervangen voor plantaardig. Maar toen kwam ze op de kwestie of avocado’s en amandelen eigenlijk wel zo'n bewuste keuze zijn? Soms moet je maar net weten wat wel en niet duurzaam is. Op sommige vlakken lukt het mij om een verandering te maken, zoals met zuivel. Ik gebruik nu plantaardig/soja in plaats van dierlijk. Maar sommige dingen vindt Anne nog moeilijk, graag zou ze bijvoorbeeld meer met het seizoen mee eten. Ze blijft voor nu bij dit voedingspatroon en hoopt daarmee net iets beter hard te lopen.

Het TOP-bord

Op het TOP bord staan ook dierlijke eiwitten. Dit staat in contrast met Peter zijn overtuiging. Volgens Peter zou het namelijk helemaal plantaardig moeten kunnen. Hij denkt dat het niet nodig is de dierlijke opties in jouw voedingspatroon te hebben, maar het helpt wel om je voedingspatroon stap voor stap aan te passen.

’We hebben gekozen voor producten die eiwitten optimaliseren’

‘Er is heel nauwkeurig gekeken welke dierlijke producten aangeraden worden. ’We hebben gekozen voor producten die eiwitten optimaliseren. Dus kip, vis, eieren en eventueel nog wat yoghurt.” Rundvlees is heel slecht voor het klimaat, dit staat er dus helemaal niet op. Rundvlees is niet duurzaam, omdat de dieren en veehouderijen ontzettend vervuilend zijn, zoals de uitstoot van de grote hoeveelheden voeding die voor de dieren wordt gemaakt.

Tekorten aanvullen

Volgens Peter hoeft er qua voedingspatroon geen verschil tussen mannen en vrouwen te zijn. Als voedingskundige kijk je naar het energieverbruik van een individueel voedingspatroon. Vrouwen zullen over het algemeen in daar in iets lager uitkomen.

Dit omdat vrouwen gemiddeld een iets lager lichaamsgewicht en spiermassa hebben. Als dit wel gelijk is. Dan maakt het niet uit. Het enige wat echt relevant is, is ijzer in verband met de menstruatiecyclus van vrouwen. Zij hebben een verhoogde kans op tekorten.

‘Koeien krijgen ijzer als supplement’

Klimaattechnisch kun je een tekort het beste oplossen met een supplement. Kijk bij het klimaatvriendelijke voedingspatroon naar ijzer en vitamine B12. Deze supplementen kun je moeilijker uit plantaardige voeding halen. ‘Veel koeien krijgen extra ijzer in hun voeding. Door geen vlees te eten en juist extra ijzer in te nemen, heb je in principe geen vlees nodig.’

Voor vis geldt het volgende: ‘Het zit hem vooral in de manier van vissen. Een voorbeeld hiervan is bodemvisserij, zoals gebeurt bij het vangen van de schar en de tong. Daar wordt de bodem helemaal omgewoeld. Er komt dan heel veel CO2 vrij. Al het leven in die bodem wordt hiermee vernietigd. Daarnaast komen veel vissen, zoals de zalm, uit de bio-industrie. Daarvoor moeten andere vissen eerst worden gevangen. Zij dienen dan als voer voor de zalm. Je hebt te maken met dezelfde inefficiëntie als de bio-industrie op land. Verder kijk je dan ook nog of de desbetreffende vis met uitsterven wordt bedreigd, zoals de makreel. Uiteindelijk houd je niet heel veel vis meer over. Alleen nog kleine vis als de haring, sardines en ansjovis.’

Stapjes richting verandering

Om de eerste stapjes te maken naar een ander voedingspatroon werken kleine stapjes het beste. “Sporters die radicaal iets hadden omgegooid, gingen ook vrij snel weer terug naar hun oude patroon. ’Ze gaven dan aan dat het toch niet iets voor hen is. Dit zie je ook met alle diëten die mensen volgen, vaak houden mensen het niet vol, omdat het te radicaal is.’

Sociale context

Volgens Peter is het advies kleine stapjes nemen. Creëer telkens een nieuwe gewoonte. Begin met wat het meeste oplevert en het minste kost. De juiste boodschappen in huis halen is bijvoorbeeld een goede eerste stap. Hiermee zorg je ervoor dat je minder blootgesteld wordt aan de verkeerde prikkels. Dat leidt er juist toe dat je misschien toch de minder duurzame en gezonde producten wilt eten. Een ander voorbeeld waaruit blijkt dat verkeerde prikkels een grote rol spelen is de positionering van producten in de supermarkt. ‘Uiteindelijk moet het gemakkelijk, betaalbaar én lekker zijn.’ Als de producten op die manier worden aangeprezen dan maak je vanzelf de juiste keuze.

'Vooral in een masculiene sporttak als bij het voetbal is het lastig om eigenwijs te zijn'

De mensen om je heen zijn erg belangrijk. Met een ‘climavore’ voedingspatroon kan het de ene of de andere kant op werken. ’Als je in een sociale context leeft waarin plantaardig eten de norm is, is het veel makkelijker om dit voedingspatroon te implementeren dan wanneer jouw omgeving veel dierlijke producten eet. ‘Als voedingskundige werkte ik lange tijd voor Ajax. ’ Vooral in een masculiene sporttak als het voetbal is het lastig om eigenwijs te zijn. Op sommige voedingspatronen ligt nou eenmaal een stigma. Simpelweg omdat het niet heel stoer is om bijvoorbeeld geen vlees te eten. Het is een lastige doelgroep, maar afhankelijk van wie je tegenover je hebt helpt humor, een gesprek of gewoon de feiten tonen.

'Mensen zijn kuddedieren'

De sociale context speelt dus zeker in de topsportwereld een grote rol. ‘Mensen zijn kuddedieren’, geeft Anne aan. Het is belangrijk je je te beseffen dat als andere sporters, of mensen in jouw omgeving, zich ook zorgen maken om klimaatverandering. Het een groot verschil maakt als jij of ik je uitspreekt. Dit zorgt ervoor dat we elkaar scherp houden en gedrag wordt aangepast.

Plenaire grenzen

Volgens Peter is er geen twijfel over mogelijk dat dit voedingspatroon de nieuwe norm moet gaan worden. ‘Er zijn negen planetaire grenzen gedefinieerd waarvan nu al zeven worden overschreden. Bij vijf hiervan speelt voeding een heel belangrijke rol. Dus ja, we moeten gaan veranderen. En het liefst proactief.' 'Peter richt zich eerst op diëtisten. ’ Hij hoopt op deze manier ook veel sporters te bereiken. Zodat het balletje gaat rollen. De sporters kunnen immers weer via hun social-media anderen bereiken en hierdoor verschuift langzaam de norm. In de toekomst gaat Tristan aan de slag met een content-creator. ‘Ik wil op mijn socials onder andere klimaatbewustzijn en voeding laten zien aan mijn volgers. ’Op deze manier zou het ‘climavore’ voedingspatroon zich nog wel eens als een lopend vuurtje kunnen verspreiden.